Sinh ra và lớn lên trong thời đại số, Gen Z có nhiều lợi thế trong tiếp cận công nghệ, kết nối cộng đồng, thể hiện quan điểm và lan tỏa những giá trị tích cực. Tuy nhiên, giữa dòng thông tin thật - giả đan xen, một lượt thích, bình luận hay chia sẻ thiếu kiểm chứng cũng có thể biến người dùng thành “mắt xích” phát tán thông tin sai lệch, thậm chí dẫn đến những hành vi vi phạm pháp luật.

Gen Z thường được dùng để chỉ thế hệ sinh từ cuối những năm 1990 đến đầu thập niên 2010. Đây là thế hệ lớn lên cùng internet, điện thoại thông minh và mạng xã hội; nhanh nhạy với công nghệ, giàu cá tính, thích sáng tạo và không ngại thể hiện quan điểm.

Đó là những lợi thế đáng kể. Song, việc thường xuyên tương tác trên không gian mạng cũng khiến người trẻ dễ chịu tác động bởi thuật toán, tâm lý đám đông và những nội dung được xây dựng nhằm kích thích cảm xúc.

Ảnh minh họa

Khi cảm xúc chạy nhanh hơn sự thật

Không gian mạng giống như một “biển thông tin”, nơi thông tin chính xác và thông tin sai lệch có thể xuất hiện đan xen. Một tiêu đề gây sốc, đoạn video bị cắt khỏi bối cảnh hay vài bình luận mang tính kích động có thể khiến người xem phẫn nộ, hoài nghi và nhanh chóng chia sẻ khi chưa kịp kiểm chứng.

Đáng chú ý, những vấn đề được dư luận quan tâm như đất đai, môi trường, dân tộc, tôn giáo, chính sách an sinh, sắp xếp tổ chức bộ máy hoặc các vụ việc phức tạp về an ninh, trật tự có thể bị lợi dụng để xuyên tạc, bóp méo thông tin, gây hoang mang trong xã hội. Cùng với các thủ đoạn cắt ghép hình ảnh, giả mạo tài khoản, tạo nội dung bằng trí tuệ nhân tạo, trong đó có video “deepfake”, các đối tượng còn có thể lập những hội, nhóm với tên gọi hấp dẫn như “chia sẻ sự thật”, “tiếng nói người trẻ”, “góc nhìn tự do” để thu hút người dùng và từng bước tác động đến nhận thức.

Điều đáng lưu ý là quá trình này không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng những lời kêu gọi trực tiếp vi phạm pháp luật. Có thể chỉ từ một câu hỏi gây nghi ngờ, một bài viết khơi gợi sự bất bình, rồi chuyển sang những nội dung kích động, công kích tổ chức, cá nhân hoặc lôi kéo người dùng tham gia các hội, nhóm kín.

Đặc biệt, một số nội dung sai lệch được thể hiện dưới dạng tiếng lóng, âm nhạc thịnh hành, hình ảnh hài hước hoặc video ngắn. Người trẻ có thể nghĩ mình chỉ đang giải trí, “đu trend” hay thể hiện cá tính, nhưng nếu không tỉnh táo, việc tương tác và chia sẻ có thể vô tình góp phần lan truyền thông tin sai lệch.

Ví dụ, ngày 11/5/2026, Công an xã Gia Lâm đã ra quyết định xử phạt 7,5 triệu đồng đối với N.T.A. (sinh năm 2005, là sinh viên trên địa bàn Hà Nội) về hành vi “Cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân”.

Vụ việc là lời nhắc nhở đối với người sử dụng mạng xã hội: tài khoản có thể là “ảo”, nhưng hành vi, trách nhiệm và hậu quả pháp lý là thật.

Phản biện không đồng nghĩa với phủ định

Người trẻ có quyền đặt câu hỏi, bày tỏ quan điểm và phản biện các vấn đề của đời sống xã hội. Một xã hội phát triển cần những công dân có tư duy độc lập, dám nói, dám chịu trách nhiệm và có tinh thần xây dựng.

Tuy nhiên, phản biện phải dựa trên sự thật, lý lẽ và bằng chứng. Phản biện không đồng nghĩa với xúc phạm; tự do ngôn luận không đồng nghĩa với việc bịa đặt, vu khống; thể hiện cá tính cũng không có nghĩa là bỏ qua các chuẩn mực đạo đức và pháp luật.

Trước một thông tin gây sốc hoặc khiến cảm xúc dâng cao, người trẻ có thể ghi nhớ bốn bước sau: “Dừng một nhịp - Kiểm một vòng - Nghĩ hậu quả - Chọn trách nhiệm”.

 
Ảnh minh họa

Chỉ vài phút kiểm chứng có thể ngăn một thông tin sai lệch lan rộng. Một lần từ chối bình luận cực đoan cũng có thể giúp cuộc tranh luận trở lại đúng hướng.

Đừng chỉ là người dùng mạng - hãy là công dân số

Trách nhiệm của Gen Z không chỉ dừng lại ở việc “không đăng tin giả”. Mỗi người trẻ cần chủ động góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn bằng những hành động cụ thể: theo dõi các nguồn tin chính thống; không tương tác, chia sẻ nội dung kích động; báo cáo tài khoản giả mạo; bảo vệ dữ liệu cá nhân; thể hiện quan điểm bằng ngôn ngữ văn minh và thông báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, lôi kéo hoặc tổ chức hành vi vi phạm pháp luật.

Đặc biệt, đừng để số lượt thích, lượt xem hay bình luận trở thành thước đo duy nhất cho giá trị của một quan điểm. Một phát ngôn có thể giúp một người thu hút sự chú ý trong vài giờ, nhưng cũng có thể để lại “dấu chân số” trong thời gian dài, ảnh hưởng đến danh dự, học tập, nghề nghiệp và tương lai.

Gen Z không phải là thế hệ yếu đuối hay dễ bị dẫn dắt. Ngược lại, đây là thế hệ có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, sức sáng tạo và khả năng kết nối mạnh mẽ. Bản lĩnh của người trẻ không nằm ở việc nói thật lớn giữa đám đông, mà ở khả năng giữ bình tĩnh khi đám đông mất bình tĩnh; không nằm ở việc chạy theo mọi xu hướng, mà ở sự tỉnh táo để nhận ra xu hướng nào tích cực và xu hướng nào có thể đưa mình đi sai hướng.

Trước khi “thả tim”, hãy đặt câu hỏi. Trước khi bình luận, hãy nghĩ đến hậu quả. Trước khi chia sẻ, hãy kiểm chứng sự thật.

Đừng để một cú nhấp chuột biến mình thành công cụ phát tán thông tin xấu độc. Hãy để mỗi cú nhấp chuột trở thành một lựa chọn có tri thức, có trách nhiệm và văn hóa./.

Huyền Trân