Nghiêm cấm mọi hành vi lợi dụng, xâm nhập, chiếm đoạt quyền kiểm soát hoặc sử dụng trái phép hệ thống AI nhằm thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Hành vi này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức như: tấn công mạng để giành quyền điều khiển hệ thống AI; cài đặt mã độc nhằm thay đổi dữ liệu, huấn luyện hoặc kết quả xử lý; sử dụng hệ thống AI bị chiếm đoạt để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, phát tán thông tin sai sự thật hoặc thực hiện hành vi phạm tội khác.

          Việc chiếm đoạt hoặc thao túng trái phép hệ thống AI không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về kinh tế mà còn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, uy tín của cơ quan, tổ chức và niềm tin của người dân đối với công nghệ số. Do đó, mọi tổ chức, cá nhân có trách nhiệm áp dụng các biện pháp bảo đảm an toàn, an ninh hệ thống, đồng thời tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật khi khai thác, sử dụng AI.

 

Ảnh minh họa
 

          - Thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm theo quy định của luật: AI không được sử dụng như một công cụ để hỗ trợ, tiếp tay hoặc che giấu các hành vi vi phạm pháp luật. Việc thiết kế, huấn luyện hoặc vận hành hệ thống AI nhằm phục vụ hoạt động gian lận, lừa đảo, xâm phạm quyền con người, phá hoại an ninh mạng, trật tự xã hội hoặc các hành vi bị cấm khác đều là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Tổ chức, cá nhân tham gia vào chuỗi phát triển và cung ứng AI phải có trách nhiệm bảo đảm sản phẩm, dịch vụ của mình không bị lợi dụng cho mục đích trái pháp luật.

       - Sử dụng yếu tố giả mạo hoặc mô phỏng nhằm lừa dối, thao túng nhận thức, hành vi: Nghiêm cấm sử dụng AI để tạo ra hoặc khai thác các yếu tố giả mạo, mô phỏng người thật, sự kiện thật (bao gồm hình ảnh, âm thanh, giọng nói, video hoặc dữ liệu khác) nhằm lừa dối hoặc thao túng nhận thức, hành vi của con người một cách có chủ đích và có hệ thống, gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Đây là hành vi đặc biệt nguy hiểm khi công nghệ có khả năng tạo ra nội dung khó phân biệt với thực tế. Việc giả mạo danh tính, phát tán video, âm thanh sai sự thật có thể làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân; gây thiệt hại tài chính; làm sai lệch thông tin trong các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội.

      - Lợi dụng điểm yếu của nhóm người dễ bị tổn thương: Luật nghiêm cấm việc phát triển hoặc sử dụng hệ thống AI nhằm khai thác, lợi dụng điểm yếu của các nhóm người dễ bị tổn thương, bao gồm: trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi. Hành vi lợi dụng có thể thể hiện qua việc thao túng tâm lý, dẫn dụ hành vi tiêu dùng bất lợi, cung cấp thông tin sai lệch, kích động hành vi gây hại cho chính họ hoặc cho người khác. Việc bảo vệ các nhóm yếu thế là nguyên tắc nhân văn và là yêu cầu bắt buộc trong thiết kế, triển khai hệ thống AI.

       - Tạo ra hoặc phổ biến nội dung giả mạo gây nguy hại nghiêm trọng: Nghiêm cấm việc tạo ra hoặc phổ biến nội dung giả mạo bằng AI có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội. Các hành vi này bao gồm việc phát tán thông tin bịa đặt, xuyên tạc chủ trương, chính sách; kích động bạo lực, thù hận; gây hoang mang trong nhân dân; làm suy giảm niềm tin vào cơ quan nhà nước và thể chế. Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, các hành vi này có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

          Dữ liệu là yếu tố cốt lõi quyết định chất lượng và mức độ an toàn của hệ thống AI. Luật nghiêm cấm mọi hành vi thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu để phát triển, huấn luyện, kiểm thử hoặc vận hành hệ thống AI trái với quy định của pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng.

      Các hành vi vi phạm có thể bao gồm: thu thập dữ liệu cá nhân khi chưa được sự đồng ý hợp pháp; sử dụng dữ liệu sai mục đích đã công bố; khai thác trái phép cơ sở dữ liệu; sao chép, sử dụng tác phẩm, phần mềm, sáng chế được bảo hộ mà không được phép của chủ thể quyền. Tổ chức, cá nhân phát triển và vận hành hệ thống AI phải bảo đảm tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật có liên quan, đồng thời áp dụng các biện pháp kỹ thuật, tổ chức nhằm bảo vệ dữ liệu an toàn.

          Luật nghiêm cấm hành vi cản trở, vô hiệu hóa hoặc làm sai lệch cơ chế giám sát, can thiệp và kiểm soát của con người theo quy định. Điều này bao gồm việc cố ý thiết kế hệ thống nhằm tránh sự kiểm tra, đánh giá; loại bỏ hoặc vô hiệu hóa chức năng dừng khẩn cấp; che giấu khả năng tự động ra quyết định có rủi ro cao; hoặc không cung cấp quyền truy cập cần thiết cho cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện giám sát. Việc bảo đảm con người giữ vai trò quyết định cuối cùng, đặc biệt trong các lĩnh vực có rủi ro cao như tài chính, y tế, giáo dục, tư pháp, là yêu cầu bắt buộc để phòng ngừa hệ quả tiêu cực.

          Minh bạch và trách nhiệm giải trình là nguyên tắc cốt lõi trong phát triển và triển khai AI. Luật nghiêm cấm: Che giấu thông tin bắt buộc phải công khai theo quy định; Không thực hiện nghĩa vụ minh bạch, giải trình về hoạt động của hệ thống AI; Tẩy xóa, làm sai lệch các thông tin, nhãn, cảnh báo bắt buộc….

          Hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá, kiểm định hệ thống AI phải được thực hiện đúng mục đích, đúng phạm vi, bảo đảm tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật và các tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp. Luật nghiêm cấm việc lợi dụng các hoạt động này để thực hiện hành vi trái quy định, như: thử nghiệm hệ thống AI có rủi ro cao khi chưa được phép; thu thập dữ liệu trái phép dưới danh nghĩa nghiên cứu; mở rộng phạm vi thử nghiệm vượt quá nội dung được phê duyệt; che giấu, không công bố đầy đủ các rủi ro đã phát hiện trong quá trình đánh giá.

          Việc tuân thủ nghiêm các hành vi bị nghiêm cấm theo Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 là trách nhiệm của mọi cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân tham gia vào quá trình phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng AI. Nâng cao nhận thức pháp luật, tăng cường giám sát và chủ động phòng ngừa vi phạm, góp phần xây dựng môi trường công nghệ số an toàn, minh bạch, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số./.

Trần Minh Lập