.png)
Ảnh minh họa
Từ thực tế đó, không ít người đặt câu hỏi: Tự in sách giáo khoa để học có vi phạm pháp luật hay không? Nhận file từ giáo viên rồi in ra sử dụng có được phép không? Chia sẻ lại cho bạn bè cùng lớp có sao không? Đây là những vấn đề cần được nhìn nhận đầy đủ trên cơ sở các quy định của pháp luật về quyền tác giả.
Theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009, năm 2019 và năm 2022), quyền sao chép, phân phối và truyền đạt tác phẩm đến công chúng thuộc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả. Đồng thời, Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cũng quy định một số trường hợp ngoại lệ nhằm bảo đảm nhu cầu nghiên cứu khoa học, học tập và tiếp cận tri thức của công dân.
Như vậy, pháp luật không cấm tuyệt đối mọi hành vi sao chép sách giáo khoa, nhưng cũng không cho phép việc sao chép, phát tán hoặc sử dụng một cách không giới hạn. Điều quan trọng là cần nhận diện đúng ranh giới giữa nhu cầu học tập chính đáng và các hành vi có thể phát sinh vấn đề pháp lý liên quan đến quyền tác giả.
Ranh giới thứ nhất: Sử dụng cho bản thân và phát tán cho người khác
Khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ quy định cá nhân được phép: "Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại".
Từ quy định này có thể thấy, pháp luật ghi nhận và bảo đảm nhu cầu học tập của công dân. Trong thực tế, việc học sinh nhận file sách giáo khoa từ giáo viên để học tạm, phụ huynh in một bản phục vụ việc học của con hoặc cá nhân sử dụng tài liệu cho nhu cầu học tập của chính mình là những tình huống thường gặp.
Tuy nhiên, khi cá nhân tiếp tục đăng tải file lên Facebook, Zalo, Telegram, Google Drive hoặc các nền tảng khác để nhiều người cùng truy cập, tải về và sử dụng thì hành vi đó không còn đơn thuần là sử dụng cho bản thân nữa. Theo điểm đ khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng thuộc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả. Đây chính là ranh giới đầu tiên mà người dân cần lưu ý.
Từ quy định này có thể thấy, pháp luật ghi nhận và bảo đảm nhu cầu học tập của công dân. Trong thực tế, việc học sinh nhận file sách giáo khoa từ giáo viên để học tạm, phụ huynh in một bản phục vụ việc học của con hoặc cá nhân sử dụng tài liệu cho nhu cầu học tập của chính mình là những tình huống thường gặp.
Tuy nhiên, khi cá nhân tiếp tục đăng tải file lên Facebook, Zalo, Telegram, Google Drive hoặc các nền tảng khác để nhiều người cùng truy cập, tải về và sử dụng thì hành vi đó không còn đơn thuần là sử dụng cho bản thân nữa. Theo điểm đ khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng thuộc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả. Đây chính là ranh giới đầu tiên mà người dân cần lưu ý.
Ranh giới thứ hai: Học tập cá nhân và sao chép cho nhiều người
Khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép việc tự sao chép phục vụ học tập của cá nhân. Trong khi đó, quyền sao chép tác phẩm được quy định tại Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ là quyền của chủ sở hữu quyền tác giả.
Do đó, việc một học sinh hoặc phụ huynh sử dụng tài liệu phục vụ nhu cầu học tập của bản thân là một vấn đề; nhưng việc từ một file sách giáo khoa tiếp tục in nhiều bản để phát cho cả lớp, cho nhiều học sinh hoặc cho cộng đồng cùng sử dụng lại là vấn đề khác. Khi phạm vi sử dụng không còn giới hạn ở một cá nhân mà mở rộng cho nhiề
u người thì cần được xem xét dưới góc độ quyền tác giả theo quy định của pháp luật.
Ranh giới thứ ba: Nhận file để sử dụng và tiếp tục chia sẻ lại file
Trong thực tế, nhiều người cho rằng mình không phải là người đầu tiên đăng tải file sách giáo khoa lên mạng nên sẽ không liên quan đến trách nhiệm pháp lý.
Tuy nhiên, điểm đ khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng mạng thông tin điện tử hoặc các phương tiện kỹ thuật khác thuộc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả.
Vì vậy, việc nhận file để phục vụ học tập là một việc; nhưng việc tiếp tục gửi vào các nhóm đông thành viên, đăng tải công khai trên mạng xã hội hoặc tạo đường dẫn để nhiều người cùng tiếp cận lại là hành vi hoàn toàn khác. Đây là điểm mà người sử dụng cần đặc biệt thận trọng khi tham gia các hội, nhóm chia sẻ tài liệu trên không gian mạng.
Tuy nhiên, điểm đ khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng mạng thông tin điện tử hoặc các phương tiện kỹ thuật khác thuộc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả.
Vì vậy, việc nhận file để phục vụ học tập là một việc; nhưng việc tiếp tục gửi vào các nhóm đông thành viên, đăng tải công khai trên mạng xã hội hoặc tạo đường dẫn để nhiều người cùng tiếp cận lại là hành vi hoàn toàn khác. Đây là điểm mà người sử dụng cần đặc biệt thận trọng khi tham gia các hội, nhóm chia sẻ tài liệu trên không gian mạng.
Ranh giới thứ tư: Miễn phí không đồng nghĩa với hợp pháp
Một quan niệm khá phổ biến hiện nay là chỉ khi thu tiền hoặc kinh doanh từ sách giáo khoa mới có thể phát sinh vi phạm. Tuy nhiên, Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ bảo vệ không chỉ quyền khai thác thương mại mà còn bảo vệ quyền sao chép, quyền phân phối và quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng của chủ sở hữu quyền tác giả.
Do đó, việc một file sách giáo khoa được chia sẻ miễn phí, không thu bất kỳ khoản tiền nào hoặc đã được lan truyền rộng rãi trên mạng không phải là căn cứ để khẳng định mọi hành vi liên quan đến file đó đều phù hợp với quy định của pháp luật.
Do đó, việc một file sách giáo khoa được chia sẻ miễn phí, không thu bất kỳ khoản tiền nào hoặc đã được lan truyền rộng rãi trên mạng không phải là căn cứ để khẳng định mọi hành vi liên quan đến file đó đều phù hợp với quy định của pháp luật.
.png)
Ảnh minh họa
Ranh giới thứ năm: Hỗ trợ học tập và hình thành kho dữ liệu phát tán
Khoản 3 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ quy định việc áp dụng các trường hợp ngoại lệ không được làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm và không được gây phương hại một cách bất hợp lý đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu quyền tác giả.
Từ nguyên tắc này có thể thấy, việc hỗ trợ học sinh tiếp cận tài liệu học tập là cần thiết và đáng khuyến khích. Tuy nhiên, việc thu thập, lưu trữ và phát tán số lượng lớn sách giáo khoa thông qua các thư viện điện tử, kho dữ liệu trực tuyến, nhóm chia sẻ công khai hoặc các hệ thống lưu trữ dùng chung cho số lượng lớn người sử dụng là vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng dưới góc độ quyền tác giả.
Từ nguyên tắc này có thể thấy, việc hỗ trợ học sinh tiếp cận tài liệu học tập là cần thiết và đáng khuyến khích. Tuy nhiên, việc thu thập, lưu trữ và phát tán số lượng lớn sách giáo khoa thông qua các thư viện điện tử, kho dữ liệu trực tuyến, nhóm chia sẻ công khai hoặc các hệ thống lưu trữ dùng chung cho số lượng lớn người sử dụng là vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng dưới góc độ quyền tác giả.
Ranh giới thứ sáu: Nguồn tài liệu được chia sẻ và nguồn tài liệu chính thống
Trong thực tế, nhiều file sách giáo khoa đang được chia sẻ rộng rãi trên mạng internet. Tuy nhiên, việc một tài liệu xuất hiện phổ biến trên mạng không đồng nghĩa với việc tài liệu đó được phép phát hành hoặc được phép chia sẻ lại một cách không giới hạn.
Người dân cần ưu tiên tiếp cận sách giáo khoa từ các nguồn chính thống do cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở giáo dục, nhà xuất bản hoặc chủ sở hữu quyền tác giả cung cấp. Đây là giải pháp vừa bảo đảm nhu cầu học tập vừa hạn chế các rủi ro pháp lý phát sinh trong quá trình sử dụng tài liệu.
Người dân cần ưu tiên tiếp cận sách giáo khoa từ các nguồn chính thống do cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở giáo dục, nhà xuất bản hoặc chủ sở hữu quyền tác giả cung cấp. Đây là giải pháp vừa bảo đảm nhu cầu học tập vừa hạn chế các rủi ro pháp lý phát sinh trong quá trình sử dụng tài liệu.
Ranh giới thứ bảy: Giáo viên gửi tài liệu phục vụ giảng dạy và việc phát tán rộng rãi ra ngoài phạm vi lớp học
Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép sử dụng tác phẩm trong một số trường hợp phục vụ hoạt động giáo dục, giảng dạy theo quy định của pháp luật.
Trên thực tế, giáo viên có thể sử dụng tài liệu để minh họa bài giảng, hỗ trợ học sinh trong quá trình học tập hoặc gửi tài liệu phục vụ hoạt động dạy học. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc sử dụng tài liệu trong phạm vi phục vụ hoạt động giáo dục với việc đăng tải, phát tán rộng rãi tài liệu lên môi trường mạng để bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận và tải về.
Nói cách khác, hỗ trợ hoạt động dạy học là một vấn đề; còn việc biến tài liệu thành nguồn chia sẻ công khai cho cộng đồng là vấn đề khác và cần được xem xét trên cơ sở các quy định về quyền tác giả.
Trên thực tế, giáo viên có thể sử dụng tài liệu để minh họa bài giảng, hỗ trợ học sinh trong quá trình học tập hoặc gửi tài liệu phục vụ hoạt động dạy học. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc sử dụng tài liệu trong phạm vi phục vụ hoạt động giáo dục với việc đăng tải, phát tán rộng rãi tài liệu lên môi trường mạng để bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận và tải về.
Nói cách khác, hỗ trợ hoạt động dạy học là một vấn đề; còn việc biến tài liệu thành nguồn chia sẻ công khai cho cộng đồng là vấn đề khác và cần được xem xét trên cơ sở các quy định về quyền tác giả.
Ranh giới thứ tám: Thiếu sách giáo khoa và việc tuân thủ pháp luật
Trong một số thời điểm, việc tiếp cận sách giáo khoa có thể gặp khó khăn do nhu cầu tăng cao hoặc những nguyên nhân khách quan khác. Khi đó, nhiều phụ huynh tìm kiếm file sách giáo khoa trên mạng để bảo đảm việc học của con em không bị gián đoạn.
Đây là nhu cầu hoàn toàn chính đáng và xuất phát từ mục đích học tập. Tuy nhiên, việc tồn tại nhu cầu học tập hoặc việc khó tiếp cận sách giáo khoa không đồng nghĩa với việc các quy định của pháp luật về quyền tác giả không còn được áp dụng.
Chính vì vậy, trong những trường hợp này, người dân nên ưu tiên tiếp cận tài liệu từ các nguồn chính thống, các nguồn được nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục hoặc chủ sở hữu quyền tác giả cung cấp; đồng thời thận trọng khi tham gia các nhóm chia sẻ tài liệu không rõ nguồn gốc trên không gian mạng.
Có thể thấy, pháp luật về quyền tác giả không nhằm hạn chế quyền học tập của học sinh, sinh viên và người dân. Ngược lại, các quy định của pháp luật luôn hướng tới việc bảo đảm quyền học tập, nghiên cứu và tiếp cận tri thức của công dân. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền đó cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời bảo đảm tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nhà xuất bản và chủ sở hữu quyền tác giả.
Việc hiểu đúng ranh giới giữa sử dụng cho nhu cầu học tập cá nhân và việc sao chép, phát tán cho nhiều người chính là yếu tố quan trọng giúp mỗi cá nhân vừa bảo đảm quyền học tập của mình, vừa tránh những vi phạm pháp luật không đáng có.
Công an xã Nguyễn Việt Khái khuyến nghị phụ huynh, học sinh, giáo viên và Nhân dân trên địa bàn nâng cao ý thức chấp hành pháp luật về quyền tác giả; sử dụng sách giáo khoa đúng quy định; góp phần xây dựng môi trường giáo dục văn minh, lành mạnh và thượng tôn pháp luật./.
Đây là nhu cầu hoàn toàn chính đáng và xuất phát từ mục đích học tập. Tuy nhiên, việc tồn tại nhu cầu học tập hoặc việc khó tiếp cận sách giáo khoa không đồng nghĩa với việc các quy định của pháp luật về quyền tác giả không còn được áp dụng.
Chính vì vậy, trong những trường hợp này, người dân nên ưu tiên tiếp cận tài liệu từ các nguồn chính thống, các nguồn được nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục hoặc chủ sở hữu quyền tác giả cung cấp; đồng thời thận trọng khi tham gia các nhóm chia sẻ tài liệu không rõ nguồn gốc trên không gian mạng.
Có thể thấy, pháp luật về quyền tác giả không nhằm hạn chế quyền học tập của học sinh, sinh viên và người dân. Ngược lại, các quy định của pháp luật luôn hướng tới việc bảo đảm quyền học tập, nghiên cứu và tiếp cận tri thức của công dân. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền đó cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời bảo đảm tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nhà xuất bản và chủ sở hữu quyền tác giả.
Việc hiểu đúng ranh giới giữa sử dụng cho nhu cầu học tập cá nhân và việc sao chép, phát tán cho nhiều người chính là yếu tố quan trọng giúp mỗi cá nhân vừa bảo đảm quyền học tập của mình, vừa tránh những vi phạm pháp luật không đáng có.
Công an xã Nguyễn Việt Khái khuyến nghị phụ huynh, học sinh, giáo viên và Nhân dân trên địa bàn nâng cao ý thức chấp hành pháp luật về quyền tác giả; sử dụng sách giáo khoa đúng quy định; góp phần xây dựng môi trường giáo dục văn minh, lành mạnh và thượng tôn pháp luật./.
Chí Bằng